Berriozar, Berriobeiti eta Antsoaingo udalek, behinola Antsoaingo Zendeako osakide zirenek, \u201c1938ko ihesaldia\u201dren gertakari ikaragarria gogoratu nahi izan dute oroimenaren ibilbide honekin, paisaiaren bidez historiara hurbiltzeko. 8,24 kilometro eta hamaika mugarri hauetan zehar, gertaera ikaragarri eta inportante hori berreskuratu nahi dugu, bakean eta justizian bizi nahi duen herriak ezin dezakeelako iragana ahantzi.<\/p>\n
\u21d2Ikusi oroimenaren ibilbidearen tracka (.gpx formatua)<\/a><\/p>\n \u21d2Ikusi memoriaren bidearen tracka (.kml formatua)<\/a><\/p>\n 1.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Eskola zaharra: 2.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Makinista-etxea:<\/strong> Ikus 1. eta 2. informazio-panela<\/a><\/p>\n 3.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Uraren bidea: Uraren bidea izan zen emakumeak gotorlekuraino igotzeko ibilbideetako bat; hain zuzen, Berriozarkoek baliatzen zuten janaria eta arropa eramateko. Beste batzuk Iru\u00f1etik atera eta Antsoainetik zihoazen. Kanpotik etorritako emakume batzuk Artikan etxea hartu eta bertatik igotzen ziren.<\/p>\n Preso errepublikarrak kartzelaratu ziren garaian (1936-1945), emakumeek laguntza-sareak ehundu zituzten presoei laguntzeko; horri esker jasotzen zuten espetxeratuek kanpoko informazioa. Ihesaren ondoren, emakume batzuk atxilotu zituzten laguntzaile izatea leporatuta. Ikus 3. informazio-panela<\/a><\/p>\n 4.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Espartzeta:<\/strong> 2015eko apirilean, herriko zaharren testigantzei esker, Udalak bilatze-lanak bultzatu eta lau gorpu aurkitu ziren. Gorpu-arrastoek fusilatu izanaren aztarnak erakusten zituzten. Bosgarren fusilatuaren gorpua ez da aurkitu. Ikus 4. informazio-panela<\/a><\/p>\n 5.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cEl Murall\u00f3n\u201d:<\/strong> 6.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Alfonso XII Gotorlekua: II. Errepublikaren garaian presondegi gisa erabiltzen hasi zen preso \u201carriskutsuak\u201d eta politikoak espetxeratzeko. 1934-1945eko tartean presondegi gisa erabili zen. 1936az geroztik, preso errepublikarrak ekarri zituzten hona zigor gisa. Espetxeratuek muturreko bizi baldintzei aurre egin behar izan zieten eta ehunka hil ziren, harik eta 1945ean presondegi gisa erabiltzeari utzi zioten arte. Ikus 6. informazio-panela<\/a><\/p>\n 7.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Botilen hilerria: Hilerri honen berri zegoen arren, 2006ra arte ez zen aurkitu eta 2010ean hasi ziren gorpuak lurpetik ateratzen. 131 zerraldo-arrastoak aurkitu dira, gehienak birikeriak jota hilak. Ikus 7. informazio-panela<\/a><\/p>\n 8.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Fusilatuen mendi-hegala: Gizonen ehiza hasi aitzin, herri horietako auzokide batzuk gotorlekura hurbildu omen ziren hilketak beratik bertara ikusteko.<\/p>\n Gorpuak 1979an atera eta sorterrietara eraman ziren. Ikus 8. informazio-panela<\/a><\/p>\n 9.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Fusilatuen monolitoa:<\/strong> 10.\u00a0 Artikako hilerria:<\/strong> Plakak ezarri eta hiru hilabetera, uztailaren 11an, eskuin muturreko talde batek -Falange y Tradici\u00f3n izenekoa- plakak apurtu zituen eta \u201cViva Cristo Rey\u201d idatzi zuen gainean. Egileak identifikatu eta epaitu ziren zazpi urte beranduago.\u00a0Ikus 10. informazio-panela<\/a><\/p>\n
\n<\/strong>1938ko maiatzaren 23an, ihesaldiaren hurrengo egunean, lau lagun preso ekarri zuten Artikatik Berriozarrera. Herriko haurrei festa eman eta eskolan bildu zituzten presoak. Maisuaren emazteak afaria prestatu zien. Biharamunean, astearte 24ean, mendira, Espartzeta aldera eraman, fusilatu eta ehortzi zituzten.<\/p>\n
\nMilitarrek hemengo iturburua baliatu zuten ura gotorlekuraino igotzeko. Etxean ponpatze-sistema instalatu eta hodi handia luzatu zuten, zuzena eta lur azpikoa, herritik gailurreraino. Lehen hornidura-sistema izan zen hori. Gotorlekuko presoek mantentzea egiten zioten ponpatze-sistemari, zaintzapean jaitsiarazten zieten aldian behin. Orduz geroztik, \u201curaren bidea\u201d izena hartu zuen zidorrak.<\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\nHemen lau lagun, gotorlekutik ihes egindakoak, fusilatu zituzten 1938ko maiatzaren 24an. Aste baten buruan,\u00a0 beste iheslari bat Elkarten entregatu eta hemen fusilatu zuten, Elkarten.<\/p>\n
\nInguru honetan, gotorlekuko preso bat bederen,\u00a0 gehiago hain segur,\u00a0 fusilatu zuten. Berriozarko bi auzokideei gorpua ehorzteko zuloa eginarazi zieten. Gertakariaren testigantza ezagutu eta ehortzi zen lekua hau dela jakin arren,\u00a0 gorpuzkinak ez dira agertu oraindik. Ikus 5. informazio-panela<\/a><\/p>\n
\n<\/strong>1878-1919 urteen artean eraikia, obrak hasi zireneko erregearen izena hartu zuen. San Kristobal izenaz ere ezagutzen da. Gotorlekuaren zerizana Iru\u00f1ea defendatzea izan zen hasieran, hirugarren karlistadan hiriburuak jasotako bonbardaketak ikusita. Aldiz, lanak bukatu zirenerako, helburuak zentzua galdu zuen, besteak beste, armadak hegazkinak erabiltzen zituelako.<\/p>\n
\n<\/strong>Gotorlekuko presoen hilkortasun-tasa izugarri altua zen. Hildakoak, hasieran, Antsoaingo Zendeako kanposantuetan ehortzen ziren baina, bete zirenean, lursail hau moldatu zuten zerraldoak uzteko. Gorpu gehienen ondoan botila bana agertu da, barruan izena paperean idatzita.<\/p>\n
\n<\/strong>1937ko urtarrilaren 11an Murillo el Frutoko zazpi lagun eta Santakarako lau hil zituzten hemen. Minutu batzuk lehenago \u201caske uzteko\u201d agiria sinarazi zieten gotorlekuan. Fusilamenduak mendekuaren ondorioa izan ziren; izan ere, bi egun lehenago, urtarrilaren 9an, Murillo el Frutoko gazte errekete bat hil zuten frontean.<\/p>\n
\nIhesaldiaren L. urteurrenean, 1988an, monolito hau eraiki zen preso hilen oroimenez. Orduz geroztik, hainbat eraso pairatu du eskuin muturreko taldeen aldetik. 2018an, inguruko lau udalerriek, Antsoainek, Berriobeitik, Berriozarrek eta Ezkabartek, hitzarmen bat sinatu zuten monolitoa zaharberritzeko. Horretaz landa, elkarren artean egoera onean mantentzeko konpromisoa hartu zuten. Eskualde honek ihesaldian hildakoen oroimena bizirik mantendu nahi duela erakusten da horren bidez. Ikus 9. informazio-panela<\/a><\/p>\n
\n2009ko maiatzean Artikako Kontzejuak plaka hau ezarri zuen hemen ehortzita dauden 17 presoen oroimenez. Alfonso XII gotorlekuan hil eta gorpuak hona ekarri zituzten gerra zibilaren ondorengo urteetan.<\/p>\n